पदम ढकाल , जिल्ला अदालत सुर्खेत
कार्तिक २३,सुर्खेत
शुख शान्ति उमंगमा रमाईरहेको पलमा
के साइनो गाँस्नु छ र झरिसकेको फलमा
उमार्नु छ नयाँ विरुवा चाख्ननु छ सुविरस
पोख्ननु छ अन्तरंग नाच्नु छ छमछम
जोगाउनु छ कला संस्कृति सदा हरदम ।।
सोरठीको सरस्वती , मयुरको नाँच
कुरकुटेको टप्पा , पैसरीको जमात
लहरै हुने श्रृगारले सजिने ति शरिर
मन्द मुस्कानमा इतिहासको पौरखिमा
बढाउनु छ विश्वासका हात , दिनु छ साथ ।।
तिहार पर्व के – हो ?
तिहार दशै पछि मनाईने हिन्दु धर्मालवम्विहरुको एक एतिहासिक महान पर्व हो । तिहार ५ दिन सम्म मनाइने विभिन्न चाडहरुको संयोजन हो । तिहार गर्दै गरेको कार्यमा आत्मा समिक्षा गरि हार स्विकार गरेको पर्व हो । तिहार औशिको अन्धकारमा उज्यालो वनाई देउसि भैलो सँगै रमाउने प्रकाश उज्यालो झिलिमिलि को पर्व हो । तिहार कहिलेदेखि मनाइएको भन्ने समवन्धमा त्यसतो कुनै तिथिमिति पाईदैन । तर कसरि मनाइएको भन्ने समवन्धमा एक पौराणिक किंवदन्ति उल्लेख गरिएको छ ।
मृत्युका देवता यमराज र उनकि बहिनि यमुना लामो समय सम्म भेट हुन पाएका थिएन्न । त्यसैले उनले कहिले काग, कुकुर, गाइ त कहिले गोरु आफ्नो बहिनिको हाल खवर बुझ्नको लागी पठाएका थिए भन्ने कुरा सुन्न पाइन्छ । त्यसैले यमपञ्चकको पर्व पनि भनिएको छ । कार्तिक त्रयोदशिका दिन देखि कार्तिक सुक्लपक्षको दिर्तिया तिथीका दिन सम्म मनाइने यमपञ्चक पर्व हो । जहाँ यम भनेको नियम वा धर्म हो भने पञ्चक भनेको ५ दिन भनेको हो । तिहारको ५ दिनलाई छुटाछुटै रुपमा निम्न रुपमा व्याख्या गरिएको छ ।
१. काग तिहार :- यमपञ्चकको पहिलो दिन काग तिहार हो। कागलाई मृत्युवाहक वा सूचनाको दाता पनि मानिन्छ र कागलाई वातावरण सफा गराउने र विभिन्न दुर्गन्ध हटाई वातावरण सवच्छ गराउने पंक्षीको रुपमा लीइन्छ । कागलाई चलाख प्राणिको रुपमा मानिन्छ । घर अगाडी काग आएमा के समाचार ल्याएको हो उसको आवज र कुन दिशावाट उडेर आएको हो सो अनुसार समाचार पाएको अनुभव गर्दछौ ।
काग पूर्ववाट उडेर आएमा – उन्नतिको र प्रगतिको समाचार
पश्चिमवाट उडेर आएमा – हानि नोक्सानि को खवर पाइने
उतरवाट उडेर आएमा – कुनै कामको सिद्दि प्राप्त हुने र
दक्षिणवाट उडेर आएमा – मृत्युको खवर सुनिन पाउने भन्ने अभिलाषका साथ कागलाई समाचार आदान प्रदान गरेको रुपमा यस्को पुजा गरिन्छ । मिठो परिकार बनाएर काग आउने ठाउँमा भोजन राखिन्छ ।
२. कुकुर तिहार :- यमपञ्चकको दोश्रो दिन कुकुरको पुजा गरिन्छ । कुकुरले मानिसको सेवा तथा सुरक्षा प्रदान गर्ने हुनाले कुकुरलाई माला लगाइदिने र मिठो मिठो खानेकुरा खान दिइन्छ । कुकुर एक वफादार र आज्ञाकारी जनावर हो । कुकुरले कुनै भवितव्य घटना वा दुर्घटना पहिलले नै थाह पाइ अरुलाइ सचेत गराउदछ । यस दिनलाई नरक चतुर्दशिको नामले पनि चिनिन्छ । भनिन्छ देवता श्री कृष्णले नरकासुर राक्षसलाई मारेर १६ हजार गोपनिको उद्रार गरेको प्रमाण दापरयुगमा पाईन्छ ।
३. गाई तिहार तथा लक्ष्मि तिहार :- यमपञ्चकको तेश्रो दिन गाईपुजा र लक्ष्मिमाताको पुजा गरिन्छ । गाईलाइ गौमाता र लक्ष्मी दुवै नामले चिनिन्छ । गाईलाइ लक्ष्मिमाताको रुपमा पुजा गरियो भने जन्मजन्मान्तरमा भएका विभिन्न पापहरु क्षणभरमै नाश हुन्छन । उक्त्त दिन साँझ विभिन्न रंगलिहरु वनाउने माता लक्षमिको पद चिन्ह वा मुर्ति स्थापना गरिन्छ । सँगै लक्ष्मिमाताको पाइला पनि वनाइन्छ । भनिन्छ त्यो रात माता लक्षमी जसको घरमा उज्यालो हुन्छ त्यही घरमा बास गर्नुहुन्छ । त्यसैको रातभरि दियो बालिन्छ । यस दिनमा देवता र दानवले समुन्द्र मन्थन गर्दा माता लक्षमीले जलवाट प्रकट हुनुभएको थियो र भगवान विष्णुलाई पति रुपमा स्विकार गर्नुभएको दिन पनि हो । यस दिनलाई शुख रात्रिको रुपमा लिइन्छ कुमारीहरुले भैली खेल्ने चलन पनि यसै दिनवाट सुरुवात गरिन्छ ।
४. गोरु पुजा तथा गोब्रर्दन तिहार :- यमपञ्चकको चौथो दिन गोवर्दनको पुजा गरिन्छ । यस दिन गोरुको पुजा गरिन्छ र गोवर्दनको पर्वत गराउँछन यो दिन दापर युगको घटना सँग सम्वन्धित छ । भगवान इन्द्र रिसाएर ठुलो चटान सहितको ब्रजपात धर्तिमा पठाउनुभएको थियो । त्यस चट्टानवाट गाउँ वासिलाई वचाउनका लागि श्री कृष्णको एक हातले गोर्वदन प्रर्वत उठाउनुभएको प्रमाण सचित्र देख्न र सुन्न पाईन्छ । यस दिन नेवार समुदायले आफ्नो पुजा गरेर म्ह पुजा मनाउछन् । यहि दिन नेपालमा नेवारीहरुले नेपाल संवत नयाँ वर्षको रुपमा मनाउने गर्दछन ।
५. भाईटिका :-
यमपञ्चकको पाँचौ दिन वा अन्तिम दिन हो भाइटिका । यो दिन घरघरमा झिलमिलि तथा पट्का पट्काएर तिहार मनाईन्छ । यो दिनमा दिदीले भाईलाई सप्तरंगिको टिका, मखमलको माला, तथा फलफुल, gift इत्यादि दिएर शुभकामना एवं लामो आयुको प्राथना गर्दछन । यस दिनमा कालिमातालाई सम्पूर्ण दानवहरु मारेको सम्झनामा पनि अन्यायको जितको रुपमा पनि यो चाड मनाइन्छ । यसको एक पौराणिक कहानि पनि छ । भाईटिकाको दिनमा एकजना राजाको अन्तिम दिन थियो । यस दिन यमराज उक्त्त व्यक्त्तिलाई लिन आएका थिए । भाईटिका लगाइसकेपछि लग्नुहोला भनी विनम्र अनुरोध गर्दछिन । तब यमराज एकछिन प्रतिक्षा गर्दछन र ति बहिनी मेरो भाई भर्खरै टिका घाटिमा लगाएको मखमली फुलको माला ओइलाउदैन र वरपर सम्म लगाएको तिलको धारा सुक्दैन तवसम्म भाईको प्राण नजाउनजेल नलइजाने आग्रह गर्दछिन । यस समयमा यमराज ४ ५ दिन त्यही घरमा बसेर उक्त्त दिनको प्रतिक्षा गर्दछन । जुन दिन उक्त्त व्यक्त्तिको निधारमा टिका र मखमलि फूल नओइलाउने भएपछि अन्तयमा हार मान्दछन र अन्त्यमा उक्त्त वयक्त्तिको आयु त्यतिकैमा छोडिदिए भन्ने पौराणिक कथा रहेको छ । उक्त्त दिन देखी तिहार मनाउन थालिएको हो । सप्तरंगिको टिका , मखमलको माला र तिलको धारा लगाउने परम्परा अझ पनि चलिरहेको छ । यि चिजहरुले गर्दा यमराजको हार भएको हुनाले तिहार भनिएको र तयसै समयदेखि मनाउन थालिएको हो ।
तिहारमा देउसी किन खेल्न थालीयो ?
एकपटक राजा बलि जो भवगान विष्णुका भक्त्त थिए । उनि प्रल्हादका नाति पनि थिए । उनि एकदमै दानि थिए । उनको दरवारमा कुनै पनि चिजको कमि थिएन । माग्न आउनेलाई आदर सत्कार मान सम्मान गरेर पठाउथे । त्यसैले यिनको चर्चा ३ लोकमा थियो । धन प्रशस्त थियो तर विस्तारै आफ्नो मनमा धनको घमन्डको प्रवेश गराउन थाले । उनि उनकै गुरु शुत्रचार्यको सल्लाह अनुसार एकदिन अग्निदेवको कठोर तपस्या पनि गरेका थिए । त्यसैले पनि उनि आफ्नो अहंकार र शक्तिले उनी घमन्ड वन्दै गए उनीलाई एकै कुरो घमन्ड थियो । त्यो हो उनको धन र सम्पति त्यसैले स्वर्गमा आक्रमण गरेर स्वर्गमा राज्य स्थापना गर्न थाले । यो देखेर देवताको माता गितिले भगवान विष्णु सँग मद्दत मागेर सम्पूर्ण लोकको रक्षा गर्न भनिन । देवमाता गितिको कुरा सुनेर भगवान विष्णु सानो योगिको रुप धारण गरेर राजा बलिको दरबारमा जानुभयो । यतिवेला राजा वलि आफनो दरबारमा यज्ञ गर्दै थिए । जब भगवान विष्णुको उक्त्त बामन अवतार देख्ने वितिकै जोगि नजीकै गएर भन्न लागे हे योगिराज के माग्न आउनुभयो । तब बामन अबतार विष्णु भगवान भन्नुहुन्छ । राजा बलि तपाई ३ लोकको दानी हुनुहन्छ रे त्यसैले मिल्छ भने मलाई नाप्न सक्ने मेरो पाउको ३ पाउ जमिन दानमा दिनुहोस भनेर भन्नुभयो । तव त्यति सानो योगिले त्यसतो कुरा भनेको सुनेर राजा बली बेसरी हाँसेर भने लैजानुहोस् । जति इच्छा लाग्छ त्यति जमिन हजुरको भयो । राजा बलिले त्यति बाचा बाचा प्रतिज्ञा पुरा गरिसकेपछि उक्त्त योगिले ठूलो रुप धारण गरेर आफ्नो १ पाउ सम्पूर्ण लोक नापी र अर्को पाउले स्वर्गलोक ।
तव राजा वलि तर्फ हेरेर भन्न लागे राजा बलि मेरो १ पाउको सम्पूर्ण लोक र अर्को पाउले स्वर्गलोक नापिसके अव सम्पूर्ण व्रामन्ड मेरो भयो तिमिले बाचा पनि गरेका थियौं तसर्थ मेरो तेश्रो पाउ कहाँ राखौ । राजा बलिले भने हजुरको तेश्रो पाउ मेरो शिरमा राख्नुहोस प्रभु । तब राजा बलिले यस्तो आज्ञा गरेको सुनेर भगवान प्रशन्न भएर देउ शिर भनेर भन्दा त्यसै शव्दलाई देउशिरे गाउन थालिएको हो भन्ने प्रमाण यत्रतत्र सर्वत्र देख्न र सुन्न पाईन्छ ।तब राजा बली अनुरोध गर्दछन हे प्रभु सम्पूर्ण लोक हजुरकै भएपनि केवल यमपञ्चकका ५ दिन जस्ले मेरो नाम लिएर देउसी र भैलो खेल्छ तब उस्का सम्पूर्ण दुख नाश हुनेछन भनिएको छ ।
तिहारमा लगाईने सप्तरंगी टिकाको अर्थ के हो ?
आदिम कालमा राई लिम्वु र गुरुङ समुदायमा टिका लगाउदा सेल रोटी पकाउन बनाइएको लेदो सेतो पिठो र त्यसैमाथि वेसार कुटेर बनाइएको पहेलो लेप लगाउने चलन थियो । पछी खस आर्य समुदायम उक्त्त परमपरालाई आधुनिकतामा ढाली ३ धर्के टिका ब्रम्हा विष्णु र शंकरको प्रतिकको रुपमा लगाईएको पाइन्छ । सप्तरंगीको रुपमा पनि टिका लगाइन्छ । सूर्यको प्रकाशमा ७ वटा रंग सवैलाई समेटि लगाइएको टिका आत्मका ७ गुण ज्ञान, शु:ख, शान्ति, आन्नद, प्रेम र शक्तिका प्रतिक हुन । जुन टिका निदारको भृकुटीको विचमा पर्ने गरी जहाँ ज्ञानको ढोकाको द्वारको रुपमा आत्मा टिकेको ठाउँमा टिका लगाउने गरिन्छ । अन्तयमा सबै जना हाँसो खुशि साथ टिका लगाई देउसि भैलो खेलौ , रमाउ यहि छ तिहारको शुभकामना ।
